Áp Dụng Luật Rừng
Trên Sông Mekong

Thượng điền tích thủy
Hạ điền khan

Hoàng Ðống, P.E.

 

I. Sông Mekong: công sản quốc tế

Sông Mekong (SMK) bắt nguồn từ tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc, chảy ra biển Nam Hải theo hướng Bắc Nam xuyên qua năm quốc gia: Miến Ðiện, Cam Pu Chia, Lào, Thái Lan và Việt Nam.

Từ thượng nguồn, SMK là mạch sống của các quốc gia nó chảy qua.

Khi vào Việt Nam, SMK chia làm hai nhánh: Tiền Giang và Hậu Giang. Hai sông Tiền, Sông Hậu là xương sống từ đó kinh rạch tỏa ra tạo thành một hệ thống thủy lợi và môi sinh (ecology) nuôi dưỡng vùng châu thổ Sông Cửu Long, vựa lúa của Việt Nam.

Cho đến năm 1995, chưa có một quốc gia ven bờ (riparian) nào đắp đập chận nước trên SMK. Quá lắm là toan tính xây đập dẫn thủy (deversion dam) rút nước từ các phụ lưu (tributaries) của SMK như ở Thái Lan với công trình Kok - Ing - Yon - Nan và công trình Khong Chi Mun với hậu quả, theo thứ tự, là nạn thiếu nước dưới hạ lưu và làm đảo lộn thủy tính (hydrology) của dòng sông.

Ðể đáp ứng nhu cầu điện lực của khu vực kỹ nghệ đang phát triển nhanh của tỉnh Hồ Nam, Trung Cộng lập kế hoạch xây dựng một hệ thống đập theo kiểu bậc thang (staircase) từ thượng nguồn SMK, trong ranh giới quốc gia, trên một đoạn sông dài trên 300 dặm, với bảy đập thủy điện lớn.

Theo dự trù, hệ thống bảy đập của Trung Cộng sẽ cung cấp một tổng số công suất là 15,400 megawatts (MW) với kinh phí ước tính là 7,746 triệu mỹ kim.

Kể từ thượng nguồn, bảy đập có tên:

  1. Gongguoqiao 750W

  2. Xioawan 4,200 "

  3. Manwan 1,500 "

  4. Dachaosan 1,350 "

  5. Nuozhadu 5,500 "

  6. Jinghong 1,500 "

  7. Mensong 600"

Ðập số 3 (Manwan) là đập đầu tiên của hệ thống đã hoàn tất năm 1995. Ðập Manwan làm ngập nước một lưu vực, sâu và hẹp, có một diện tích 24km2, nơi sinh sống của 584 gia đình người thiểu số đã được di cư đi nơi khác. Công cuộc xây cất đập Man Wan được nhà cầm quyền Trung Cộng giữ tuyệt đối bí mật. Khi biết được, thế giới bị đặt trước một sự đã rồi.

Ngoài đập số 3, đập số 4, Dachaosan, được khởi công từ năm 1996, dự tính hoàn tất trước năm 2010. Các đập còn lại hiện ở trong giai đoạn thiết kế.

Theo Trung Cộng, sở dĩ họ chọn phương pháp phát điện bằng đập nước là để tránh ô nhiễm môi trường gây ra bởi máy phát điện chạy bằng dầu. Trung Cộng cho rằng, khi hệ thống đập hoàn tất, lưu lượng nước mùa khô (dry season flow) sẽ tăng lên 25%, do đó, sẽ làm lưu lượng nước mùa mưa (wet season flow) giảm 25%. Và ảnh hưởng chung cuộc sẽ không đáng kể.
 

II. Hệ lụy của luật rừng

Còn ở giai đoạn dự trù, hai kế hoạch xây đập dẫn thủy rút nước từ các phụ lưu của SMK trên đất Thái nói trên, cũng đã gây chống đối sôi nổi và lo âu, từ phía những tổ chức bảo vệ môi trường, về nạn thiếu nước ở hạ lưu, (trường hợp công trình Kok - Ing - Yom - Nan) cũng như sự thay đổi thủy tính của dòng sông (trường hợp công trình Khong Chi Mun). Thử nghĩ, với dự án bảy đập của Trung Cộng, hệ thống môi sinh và thủy tính của SMK, được các lực lượng thiên nhiên tác động một cách hài hòa, từ muôn ngàn năm, sẽ bị đảo lộn như thế nào?

Làm đảo lộn hệ thống môi sinh và thủy tính của SMK có hậu quả rất tai hại cho toàn khu vực năm quốc gia hạ lưu, nhất là Việt Nam: Mực nước SMK sẽ xuống thấp đem lại hậu quả là nạn thiếu nước rất tai hại cho việc trồng lúa và phát triển thủy sản; vì nước SMK thấp nên nước mặn xâm nhập sâu vào nội địa khiến diện tích trồng lúa bị thu hẹp; vì thiếu nước nên việc rửa phèn không được thực hiện có hiệu quả sẽ tác hại trên thủy sản và hoa màu; khi nước mặn xâm nhập sâu vào đất và phèn không được rửa sạch thì nguồn nước ngọt ngầm (underground water) cũng sẽ bị ô nhiễm vĩnh viễn. Ðó là chưa kể đến sự việc là một khi canh nông của tỉnh Hồ Nam phát triển nhờ hệ thống bảy đập, phân bón và thuốc sát trùng phát sinh từ phía Trung Cộng sẽ làm ô nhiễm trầm trọng dòng sông hạ lưu.

Trung bình sự đóng góp nước từ phía Trung Cộng cho SMK khi qua năm quốc gia là 20%. Bách phân này thay đổi tùy thuộc vị trí địa dư, chẳng hạn như khi SMK qua khỏi thủ đô Vạn Tượng của Lào thì bách phân đóng góp nước từ Trung Cộng vào SMK tăng lên 61%. Do đó, nếu Trung Cộng chận nước trên thượng nguồn SMK thì lưu lượng của SMK chảy từ Lào qua Thái vào Việt Nam sẽ bị giảm theo một bách phân tương ứng.

Hiện tại, năm 1998, Việt Nam báo động mực nước sông Cửu Long xuống đến mức thấp nhất, kể từ năm 1926, dưới ba mét và sợ rằng sẽ còn xuống thấp hơn trong tương lai vì hệ thống bảy đập Trung Cộng xây trên thượng nguồn. Quan trọng hơn cả là trình thức mùa nước dâng cao làm ngập lụt đồng lúa và sự lắng cặn của phù sa (flooding and siltation patterns) xảy ra hằng năm sẽ hoàn toàn bị xáo trộn một cách rất bất lợi cho nông dân miền châu thổ, những người đã biết lợi dụng các hiện tượng thiên nhiên này để làm cho việc trồng lúa dễ dàng mà lại thu được nhiều hoa lợi. Ðó là chưa nói tới ảnh hưởng tai hại trên hệ thống môi sinh (ecosystem) của đồng bằng sông Cửu Long.
 

III. Cơ chế quản lý SMK

Hiện tại Ủy Ban SMK (UBSMK) là "diễn đàn" duy nhất để các quốc gia ven sông đề nghị kế hoạch phát triển SMK trong lãnh thổ của mình. Trung Cộng không chịu tham gia vào UBSMK vì sợ bị ràng buộc bởi những quyết định của Ủy Ban. Ngoài UBSMK còn có những tiếng nói khác mạnh hơn như Ngân Hàng Thế Giới (World Bank), Ngân Hàng Phát Triển Á Châu (Asian Development Bank, ADB), các quốc gia tài trợ, và các tổ chức bảo vệ môi sinh. ADB là ngân hàng cổ xúy việc phát triển thủy điện trong vùng châu thổ SMK. ADB nhận định vai trò của mình là nâng đỡ khuyến khích lãnh vực tư tham gia vào việc phát triển quy mô thủy điện; theo chủ trương của ADB, những dự án như thế đòi hỏi các chính phủ liên hệ phải yểm trợ và tài trợ để giảm bớt rủi ro mới hy vọng hấp dẫn những nhà đầu tư. Cần lưu ý là khi ADB yểm trợ một dự án thủy điện, người ta phải điều tra kỹ nhóm tài phiệt nào đứng sau.

Thiếu tư bản vẫn là cản trở quan trọng cho những dự án xây đập thủy điện dù là ở Thái hay ở Trung Cộng. Cho nên, các ngân hàng World Bank, ADB phải chận nguồn tài chánh, các quốc gia hạ lưu phải phản đối mãnh liệt và các tổ chức bảo vệ môi sinh quốc tế phải tiếp tay tố cáo lối chơi theo "luật rừng" của Trung Cộng họa may mới ngăn chận quốc gia này tiếp tục thực hiện những dự án xây đập còn lại trên SMK bất chấp những hậu quả kinh tế tai hại dài hạn cho các quốc gia hạ lưu.

Vẫn biết thủy điện là một trong những phương pháp phát triển năng lượng hữu hiệu nhất. Nhưng việc xây đập thủy điện, nhất là những đập thủy điện xây trên những con sông chảy qua nhiều quốc gia, phải được nghiên cứu một cách thật thấu triệt làm sao cho quyền lợi kinh tế của những quốc gia hạ lưu không bị thiệt hại, toàn bộ hệ thống môi sinh không bị đảo lộn một cách tai hại. Nói theo kinh tế, trong tiến trình hoạch định, các tác động ngoại lai phi kinh tế (technological external diseconomies) phải được thận trọng cân nhắc bởi một cơ quan có "thực quyền" chứ không phải như UBSMK.
 

IV. Kết luận

Trên thế giới có vài con sông lớn trải mình qua nhiều quốc gia nhưng không gây ra tranh chấp sóng gió, trái lại còn làm sáng danh những thủ đô chúng chảy qua.

Danube là một. Khởi đi từ cực Nam nước Ðức, gần Thụy Sĩ, sông Danube hướng lên phía Bắc của thành phố Munich trước khi uốn mình qua kinh thành Vienne của Áo Quốc vang vọng khúc nhạc Dòng Sông Xanh với nhịp điệu luân vũ muôn thuở trứ danh. Từ đây dòng Danube tiếp tục cuộc hành trình tới Budapest/Hungary, Belgrade/Nam Tư, rồi chạy dọc theo biên giới hai nước Romania và Bulgaria. Và cuối cùng ngàn khơi hợp xướng với Biển Hắc Hải.

Con sông đa quốc gia thứ hai là Columbia River. Thượng nguồn ở Canada, Columbia River chảy xuống các tiểu bang Washington và Oregon, vượt qua bao nhiêu đập thủy điện vĩ đại với những kinh thủy áp (water lock canal) và thang cho cá salmon nhảy lên nguồn (fish ladder) để bắt đầu chu kỳ sinh tử.

Những khai thác trên hai con sông lớn này được thực hiện một cách có trách nhiệm với những cuộc nghiên cứu thấu triệt để đạt đến những dự án tối hảo có lợi cho toàn vùng. Ví dụ, sông Columbia được quản trị trong khuôn khổ của Hiệp Ước Sông Columbia (The Columbia River Treaty) ký kết giữa Canada và Hoa Kỳ.

Ðối với SMK, vấn đề đặt ra là nếu Trung Cộng có đủ tiền, không cần vay mượn ai, thực hiện xây cất năm trong bảy đập còn lại, năm quốc gia hạ lưu và thế giới phải làm gì để chận đứng Trung Cộng?

Hoàng Ðống