Cuộc sống của cư dân Sa Huỳnh cổ
từng rất thịnh vượng

VNExpress.net
 


Tiến sĩ A. Reinecke (trái) cùng các đồng nghiệp bên miệng hố khai quật khảo cổ ở Lai Nghi.

Các nhà khảo cổ vừa khai quật được ngôi mộ chum thứ 31 tại thôn Lai Nghi, xã Điện Nam, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, gần đô thị cổ Hội An, với nhiều hiện vật độc đáo, tinh xảo, chứng tỏ sự giàu có, và cả những hạt gạo - dấu ấn của nền nông nghiệp lúa nước.

Cuộc khai quật do đoàn khảo cổ thuộc Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia Hà Nội) cùng Bảo tàng tỉnh Quảng Nam hợp tác với Viện Khảo cổ học quốc gia Đức tiến hành.

Khu mộ chum này được xác định là thuộc nền văn hóa Sa Huỳnh, có niên đại cách đây khoảng 2.000 năm, thuộc nửa sau thiên niên kỷ thứ I trước Công nguyên (Văn hóa Sa Huỳnh là nền văn hóa đặc trưng của dải đất miền Trung có niên đại hàng nghìn năm trước Công nguyên, cùng thời với nền văn hóa Đông Sơn phía bắc).

Tại 12 trong số 14 huyện thị Quảng Nam, khi khai quật đều phát hiện ra những di tích mộ chum thuộc văn hóa Sa Huỳnh. Phần lớn các địa điểm khảo cổ đều nằm gần những con sông sâu chảy ra cửa biển ở khu vực Đà Nẵng, Hội An.

“Địa điểm khai quật nằm trên một dải cồn cát từ thị xã Hội An lên đến Lai Nghi, với những mộ chum phân bố dày đặc men một dòng chảy cổ, gần giống với sự phân bố dân cư thời kỳ đó”, ông Nguyễn Chiều, một thành viên trong đoàn, cho biết.

Còn theo tiến sĩ Lâm Thị Mỹ Dung, Phó chủ nhiệm bộ môn Khảo cổ học, khoa Lịch sử, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, mộ chum phát hiện tại Lai Nghi thuộc hàng những mộ chum có bộ tùy táng giàu nhất của văn hóa Sa Huỳnh. Ở nhiều mộ có những hạt chuỗi bằng vàng, cá biệt có mộ chứa 3.000 hạt chuỗi và hạt cườm bằng những chất liệu khác nhau. Có lẽ đó là bộ hạt độc nhất ở Đông Nam Á.

Mặt khác, nếu như ở 1.000 ngôi mộ của văn hóa Sa Huỳnh từng được khai quật tới nay, rất hiếm khi gặp xương người, thì riêng ở Lai Nghi, không những phát hiện ra xương. Rất nhiều xương trong số đó có thể dùng để xác định giới tính, tuổi cũng như bệnh tật của người chết.

Bên cạnh những công cụ, vũ khí bằng sắt, nhiều hạt chuỗi bằng vàng, thủy tinh, mã não, đá A Chat, các nhà nghiên cứu còn tìm thấy đôi khuyên tai bằng vàng đầu tiên của văn hóa Sa Huỳnh, cùng những hiện vật độc đáo và duy nhất chưa có trong các mộ táng từ trước đến nay. Đó là: hạt mã não hình con chim nước; hạt gạo 2.000 năm; cục thủy tinh nguyên liệu và chiếc gương đồng thời Tây Hán.

Giải thích về hạt chuỗi mã não có hình con chim nước, kích thước bằng nửa đốt ngón tay út, tiến sĩ Mỹ Dung cho biết: “Theo như biểu tượng của thế giới, con chim nước thường tượng trưng cho mặt trời. Chẳng hạn, hiện vật hình con chim ở khu vực mộ chum hậu kỳ thời đại đồ đồng vùng sông Danube ở châu Âu. Hạt chuỗi mã não duy nhất ở Đông Nam Á tìm thấy được ở Thái Lan có hình con sư tử. Và từ trước đến nay, trong các mộ táng khai quật được, chúng tôi chỉ phát hiện những hạt mã não hình chuỗi bình thường. Mã não mang hình dạng con vật thì chưa bao giờ tìm thấy". Cũng theo bà Dung, viên mã não mang hình con chim nước là một thông tin khảo cổ quý giá giúp các nhà nghiên cứu có thêm những bằng chứng về sự phát triển giao lưu ở vùng đất này và cả vấn đề tín ngưỡng, tập tục văn hóa..., những vấn đề còn ít được biết đến của nền văn hóa Sa Huỳnh.

Đoàn khai quật cũng đã tìm thấy tại Lai Nghi những hạt gạo cháy đã bị vùi chôn dưới đất 2.000 năm. Có khoảng hơn 10 hạt như vậy, màu đen than, khô cứng nhưng vẫn giữ nguyên hình dạng. Chúng sẽ là minh chứng quý giá cho thấy cách đây 2 thiên niên kỷ, vùng đất này đã biết trồng lúa. Bằng phương pháp khoa học, các nhà cổ sinh học sẽ biết được chúng là loại lúa nước hay lúa cạn, lúa nếp hay tẻ, để từ đó có thể xác định cơ cấu nông nghiệp của người Sa Huỳnh.


Các chuỗi hạt tìm thấy tại
Lai Nghi.

Khi phân tích những chuỗi hạt tìm thấy tại các mộ chum, đoàn khảo cổ đã phải kinh ngạc về độ tinh xảo của chúng. Tiến sĩ Dung cho biết: “Từ xưa đến nay người ta vẫn cho rằng nghề thủy tinh rất phát triển trong thời kỳ văn hóa Sa Huỳnh, nhưng phát triển ở mức độ cao như vậy thì thật đáng kinh ngạc”. Những hạt trang sức nhỏ li ti, phải

 dùng rây cát thật kỹ mới tìm thấy. Ngay cả với trình độ như hiện nay, để làm được hạt cườm thủy tinh có kích thước nhỏ đến như vậy cũng rất khó khăn; rồi còn phải xâu xuyên lỗ qua chúng nữa... Bên cạnh đó, những hạt cườm tìm thấy ở đây có màu sắc, hình dạng khác nhau: hình trụ, tròn, bầu dục... Điều này nói lên trình độ chế tác rất tinh xảo của người Sa Huỳnh.

Song điều ngạc nhiên bí ẩn lại nằm ở một cục thủy tinh nguyên liệu trong suốt được tìm thấy trong mộ táng. Cho đến nay chưa có ngôi mộ táng nào tìm thấy cục thủy tinh nguyên liệu như vậy. Tiến sĩ Mỹ Dung nói: “Nếu xác định được đây là thủy tinh thiên tạo thì không có vấn đề gì, nhưng nếu là thủy tinh nhân tạo thì nó sẽ cho ta rất nhiều thông tin về sự phát triển công nghệ của người Sa Huỳnh xưa”.

Cũng trong một ngôi mộ táng ở Lai Nghi, đoàn khảo cổ đã phát hiện chiếc gương đồng thứ tư thời Tây Hán ở mộ chum Sa Huỳnh. Nó nhỏ hơn các gương đã tìm thấy trước đó và cũng bị hư hại khá nhiều. Đường kính gương khoảng 8 cm, độ dày ở mép gương là 4 mm. Sự xuất hiện của gương đồng thời Tây Hán cho thấy có sự giao lưu của những chủ nhân nền văn hóa Sa Huỳnh với người Trung Quốc hàng thế kỷ trước Công nguyên. Họ cũng là những người đầu tiên ở miền trung Việt Nam chế tác đồ trang sức không những bằng vàng mà còn bằng thủy tinh.

Theo các nhà khảo cổ, những phát hiện trên trùng với giả thuyết cho rằng, chủ nhân của những mộ chum dùng rìu đá ở vùng cồn cát cằn cỗi ven biển Sa Huỳnh đã có bước nhảy vọt thành “xã hội thịnh vượng”, với mạng lưới các cụm dân cư phân bố khắp lưu vực sông Thu Bồn. Họ đã biết chế tác các đồ bằng sắt, đồng, thau và vàng. Họ phát triển nghệ thuật và nghề nghiệp mới nhờ sự thịnh vượng của nền kinh tế và nhờ sự giao thương với các vùng đất ở bắc Việt Nam và đông bắc Thái Lan có nghề chế tác kim loại phát triển cao.

(Theo Người Lao Động)